1992 Rio Zirvesi'nden bu yana dünya ülkeleri sera gazı emisyonlarını azaltmak için çaba sarf ediyor. Paris Anlaşması ile birlikte artık bilimsel anlamda bir yol haritası da çizilmiş durumda. Sera gazı emisyonlarının yol açtığı küresel ısınmayı 2c derecenin altında tutabilmek için ülkelerin bu yüzyılın ortasına kadar net-sıfır hedeflerini gerçekleştirmeleri gerekiyor. Ancak çözüm noktasında ülkelerin henüz ciddi bir başarı kat ettiklerini söylemek oldukça zor. Küresel ekonominin büyük bir kısmı hâlâ fosil yakıt kullanıyor. Enerji dönüşümünün sağlanabilmesi için yenilenebilir ve nükleer gibi karbonsuz enerji türlerine geçiş gerekiyor. Yenilenebilir enerjide yaşanan hızlı ölçeklenme ve maliyet düşüşü ümitleri artırıyor; ancak unutmamamız gereken bir gerçek var: birincil enerji arzı içinde fosil yakıtların payı hâlâ %86 civarındayken, yenilenebilir enerjinin payı oldukça düşük seyrediyor. Enerji Enstitüsü'nün 2025 Dünya Enerji İstatistik İncelemesi ‘ne göre, 2024 yılında toplam birincil enerji arzında yenilenebilir kaynakların payı hidroelektrik hariç yaklaşık %7-8, hidroelektrikle birlikte ise ancak %10 düzeyinde kalmıştır. Temiz enerji savunucularının sürekli gündeme getirdiği, yenilenebilirin payının kömürü geçtiği ve birçok ülkede %50leri aştığı argümanı, elektrik enerjisi üretimi için geçerlidir. Ancak birincil enerji açısından baktığımızda, birçok ekonomik sektörde fosil yakıtlar hâlâ alternatifsiz tek yakıt konumundadır. Örneğin sanayide; çimento, demir-çelik, kimya, alüminyum ve cam/seramik gibi enerji-yoğun sektörlerde metalürjik kömür veya doğal gaz kullanılıyor. Çünkü bu sektörlerdeki yüksek ısı fırınları bazen 1000c derece ve üzerindeki sıcaklıklarda çalışıyor ve yenilenebilir enerjinin bu ihtiyaca çözüm sunamadığı ifade ediliyor. “Azaltılması zor sektörler” diye adlandırdığımız ağır sanayide karbonsuzlaşma için ülkelerin bir çözüm üretmesi gerekiyor; aksi takdirde 2050 yılında net-sıfır hedeflerine ulaşmak mümkün olmayacak. Öte yandan uzun yıllar boyunca ulaştırma sektöründe petrole alternatif bir yakıt bulunamadı. 2005 yılından itibaren biyodizel ve biyoetanol birer çözüm olarak düşünüldü; ancak maliyet dezavantajları ve gıda arzı güvenliği riskleri nedeniyle etkileri sınırlı kaldı. Sorunlu bir diğer alan ise konutların ve ticari binaların ısıtılmasıydı; burada da doğal gaza alternatif olabilecek temiz bir enerji türü bulunamamıştı. Bir dönem, sanayide karbonsuzlaşma sorununun çözümü olarak hidrojen öne çıkmıştı. Ancak son yıllarda hidrojen teknolojilerinin ölçeklenememesi ve yüksek maliyet sorunları nedeniyle, artık ciddi bir alternatif olarak görülmesi oldukça zor.
Gelinen bu noktada, karbonsuzlaşma hedeflerine ulaşmak için en uygun alternatiflerin başında artık elektrifikasyon karşımıza çıkmaktadır. Aslında yüz yılı aşkın bir süredir kesintisiz bir elektrifikasyon sürecinin içindeyiz. Bu süreç durmaksızın ilerliyor ve giderek daha fazla uygulama, daha iyi ve daha ucuz elektrik enerjisi çözümlerine kavuşuyor.
Elektrifikasyonun karbonsuz gelecek için ana motor olmasının temel gerekçesi, girdileri itibarıyla temiz üretime imkân tanımasıdır. Yenilenebilir enerjinin fosil yakıtlara karşı en güçlü alternatif hâline geldiği elektrik sektöründe; özellikle güneş panelleri ve rüzgâr türbinlerinde yaşanan rekabetçi maliyet düşüşü ile enerji depolama kabiliyetindeki hızlı artış, karbonsuz enerji üretimini mümkün kılan en avantajlı çözüm niteliğinde. Son beş yıldır küresel elektrik üretimindeki kapasite artışlarının oldukça önemli bir kısmı fosil yakıt dışı kaynaklardan oluşurken, son iki yılda bu oran %90'ın üzerinde seyretmektedir. Ember’in raporuna göre, 2025’te küresel elektrik talebindeki artışın yalnızca güneş enerjisinden karşılanma oranı %75 seviyesine ulaşmıştır.
Çözümün elektrifikasyonda olmasının diğer gerekçeleri, bu noktadan sonra daha da anlamlı hâle geliyor. Şöyle ki, yukarıda bahsettiğimiz sanayi, binalar ve ulaştırma sektörlerinde zorlu görünen karbonsuzlaşma, günümüzün yeni teknolojik dönüşümüyle birlikte daha düşük maliyetle ölçeklenebilir ve uygulanabilir bir gerçekliğe dönüşmüş durumda. Örneğin ulaştırma sektöründe elektrikli araçlara doğru çok hızlı bir geçiş yaşıyoruz. Aşağıdaki şekilde de görüldüğü üzere, ulaştırma sektörünün kullandığı enerji içinde elektriğin payı henüz yalnızca %1 seviyesindedir. Ancak son yıllarda, özellikle batarya maliyetlerinde yaşanan düşüşler sayesinde elektrikli araç satışları çok hızlı bir ivme kazandı. 2025 yılı itibarıyla küresel ölçekte satılan yeni araçlar içinde elektrikli araçların oranı %20'ye, satış adedi ise 20 milyonun üzerine çıktı. Uluslararası Enerji Ajansı tahminlerine göre, başta Çin olmak üzere gelişmekte olan ülkelerin öncülüğünde, 2026 yılında elektrikli araç satışlarının 23 milyona ulaşması bekleniyor. Dört güneş paneli ve küçük bir şarj cihazıyla eşleştirilen elektrikli motorlar, neredeyse sıfır işletme maliyetiyle 15 ila 20 yıl boyunca çalışabiliyor. Uzun yıllar boyunca, ağır yük taşımacılığının elektrikli hâle getirilmesinin imkânsız bir görev olduğuna dair yaygın bir inanış vardı. Oysa IEA'nın Küresel Elektrikli Araç Görünümü ‘ne göre, elektrikli ağır yük kamyonlarının küresel satışları geçen yıl neredeyse üç katına çıkarak tüm zamanların rekoruna ulaştı. Bunun arkasında neredeyse tamamen Çin'in etkisi var. Nitekim Çin’de elektrikli kamyon satışları, toplam kamyon satışlarının yaklaşık %30'una ulaştı. Dönüşen her segment, petrol talebini önemli ölçüde azaltıyor, fosil yakıt altyapısının ekonomisini zayıflatıyor ve bir sonraki segmenti öne çekiyor. Önce yavaş yavaş, sonra birdenbire.
Şekilde görüldüğü gibi, binalarda elektrifikasyon oranı düzenli bir şekilde artış gösteriyor. 1971'de elektrik; evlerde, ofislerde, mağazalarda ve kamu binalarında kullanılan enerjinin yaklaşık %11'ini karşılıyordu. Bugün ise bu oran %36'ya ulaşmış durumda. Bu alandaki en büyük sorun, milyonlarca binanın doğal gazla çalışan ısıtma sistemlerinin elektrikli sistemlere dönüştürülmesidir. Son yıllarda binalarda elektrifikasyon, özellikle ısı pompaları öncülüğünde hızlı bir ivme kazandı ve yeşil dönüşümün en önemli ayaklarından biri hâline geldi. Isı pompaları, geleneksel gaz veya fuel-oil kazanlarına göre 3-5 kat daha verimli çalışarak hem enerji tüketimini azaltıyor hem de yenilenebilir kaynaklarla beslenen bir elektrik şebekesine entegre olduklarında sera gazı emisyonlarını belirgin şekilde düşürüyor. Kurulum maliyetleri doğal gazlı kazanlara kıyasla hâlâ göreceli olarak yüksek olan ısı pompaları, başta AB ülkeleri olmak üzere sağlanan sübvansiyon destekleriyle günden güne ucuzluyor ve orta/uzun vadede çok daha rekabetçi bir avantaj sunuyor.
Sanayi sektöründe de elektrifikasyon sürecinin ilerlediğini ve 2024 yılı itibarıyla bu oranın %30 seviyelerine ulaştığını görüyoruz. Yine de sanayi, karbonsuzlaşmanın en zorlu olduğu sektör konumunda. Çünkü yüksek ısı gerektiren buharlı kazanlarda yoğun fosil yakıt kullanımı hâlâ en ekonomik teknoloji olarak görülüyor. Dünyada tüketilen tüm enerjinin yaklaşık dörtte biri, ağır sanayide kullanılan bu yüksek ısılı kazanlar için harcanıyor. Ancak bu alanda da elektrifikasyon önemli çözümler üretmeye başladı. Örneğin 200°C'nin altındaki süreçlerde, modern endüstriyel ısı pompaları gıda-içecek, ilaç ve kimya sektörlerinde ticari olarak olgunlaşmış durumda ve mevcut proseslerin önemli bir kısmına elektrik enerjisiyle cevap verebiliyor. Modern endüstriyel ısı pompaları, %85-90 termal verime sahip bir gaz kazanına kıyasla, tüketilen her bir birim elektrik için üç ila dört birim faydalı ısı sağlıyor.
Elektrikli ark ocakları ise demir-çelik sektöründe giderek yaygınlaşmaya devam ediyor. Elbette bunların hiçbiri işin kolay olduğu anlamına gelmiyor; çelik, çimento ve kimyasallar çok daha yüksek sıcaklıklar ve gerçekten zorlu prosesler gerektiriyor. Yine de plazma torçları ve indüksiyonlu ısıtma gibi bir dizi teknoloji, bu çok yüksek sıcaklıklar için de giderek kullanılabilir hâle geliyor.
Bütün bunlardan, gelecekte enerji sisteminin tümüyle, yani %100 elektrifikasyona dönüşeceğini iddia etmiyoruz. Büyük olasılıkla kömürün devri tamamen kapanacak; ancak fosil yakıtlar bütünüyle ortadan kalkmayacak. Doğal gaz; nükleer enerji ve bataryalarla birlikte elektrik sisteminin dengelenmesinde rol oynamaya devam edecek. Petrol, havacılığı ve uzun mesafeli taşımacılığı bir süre daha kısmen beslemeyi sürdürecek. Çimento ve ham çelik üretimi hâlâ moleküler süreçlere ihtiyaç duyuyor. Ancak bu yeni dünyada fosil yakıtlar artık stratejik kaynaklar değil, devri kapanmakta olan kaynaklar olacak; elektrifikasyon sayesinde temiz enerji ise sistemin asıl belkemiğini oluşturacak.
Elektrifikasyonu cazip kılan diğer faktörler
Görüldüğü kadarıyla, enerji dönüşümünün ve karbonsuzlaşma sürecinin ana dinamosu elektrifikasyon olacak. Birkaç faktör, elektrifikasyonda yaşanan bu hızlı dönüşümü daha da cazip hâle getiriyor:
Öncelikle, nihai enerji talebi tarafında daha fazla elektrifikasyon, daha fazla verimlilik anlamına gelir. Yukarıda da değindiğimiz gibi, birincil enerji arzı içinde temiz enerjinin payı oldukça düşük görünmektedir. Kimileri bu veriden hareketle, enerji dönüşümünün aslında imkânsız olduğunu iddia etmektedir. Ancak bu, büyük bir yanılsamadır. Literatürde “birincil enerji yanılsaması” (primary energy fallacy) olarak adlandırılan kavramda birincil enerji; kömür, petrol veya yenilenebilir elektrik gibi doğal kaynakların herhangi bir dönüştürme işleminden önceki toplam enerji içeriğini ifade eder. Buradaki yanılsama, birincil enerji girdilerinin doğrudan enerji hizmetlerine eşit olduğu ön kabulünden kaynaklanır. Hâlbuki fosil enerji verimsizdir ve bu enerjinin üçte ikisinden fazlası ısı olarak israf edilir. Söz konusu atık ısı, temiz elektrikle çalışan ve yüksek oranda elektriklenmiş bir dünyada önemli ölçüde azaltılabilir.
Elektrifikasyon verimlilik demektir; çünkü bir uygulamayı elektriklendirmek, çoğu zaman ihtiyaç duyduğu enerjiyi önemli ölçüde azaltır. Bir ısı pompası, çektiği her bir birim elektrik için üç ila dört birim ısı üretir. Elektrikli bir otomobil enerjisinin yaklaşık %90’ını harekete dönüştürürken, benzinli bir motor, tekerlekler dönmeden önce enerjisinin %80'ini atık ısı olarak kaybeder. Bu nedenle insanlar, bugünkü fosil yakıtlı sistemi gelecekteki temiz bir sistemle birim birim karşılaştırdıklarında, dünyanın ne kadar yeni enerji üretmesi gerektiğini abartma eğilimine girerler; çünkü her temiz kilovatsaat çok daha fazla faydalı iş yapar. Elektrik enerjisi kullanımı yanmaya kıyasla çok daha verimli olduğundan, bu elektro-verimlilik tüketiciler ve işletmeler için milyarlarca dolar tasarruf sağlayacak ve küresel enerji talebini %50 civarında azaltacaktır.
İkinci cazibe alanı ise yenilenebilir enerji ve elektrifikasyonun yükselişinin, enerjinin anlamını kökten değiştirmesidir. Fosil yakıtlar, yeraltından çıkarılan emtialardır; madencilikten üretime uzanan bu zincir yalnızca bir tedarik meselesi değil, aynı zamanda sürekli artan bir maliyet yapısı anlamına gelir. Daha da önemlisi, fosil yakıtlar hem ekipmanı hem de yakıtı sürekli olarak yeniden satın almayı gerektirir. Öte yandan güneş panelleri, bataryalar ve rüzgâr türbinleri birer üretim hattı teknolojisidir. Bu yönüyle yenilenebilir enerji kaynakları, temel ekonomiyi yakıt ithalatına dayalı sürekli işletme giderlerinden, ekipman için yapılan tek seferlik sermaye giderlerine kaydırır; kaynağın kendisi ise yerel ve ücretsiz olarak gelir. Dolayısıyla yenilenebilir enerjiye dayalı kurgulanan bir elektrifikasyon, uzun vadede her açıdan daha rekabetçi bir enerji sistemi ortaya çıkaracaktır. Artık genel geçer enerji biriminin yerini, petrol-eşdeğeri değil kilovatsaat (kWh) alacaktır.
Bir önceki gerekçeyle ilişkili olarak üçüncü konu ise enerji jeopolitiğidir. Özellikle Hürmüz krizi ile yeniden gün yüzüne çıkan jeopolitik gerilimler, fosil enerji ithalatçısı ülkelerin enerji arzı güvenliği açısından artık yerli enerji kaynaklarına çok daha fazla önem vermesine yol açıyor. Elektrifikasyon, esasen yerli bir enerji sistemi anlamına geliyor ve ithalata bağımlı ülkeler için yaşanabilecek dışsal şoklara karşı önemli bir çözüm olarak görülmektedir.
COP31’in Ana Teması: Elektrifikasyon
Son yıllarda önemi yeniden keşfedilen elektrifikasyon, artık BM İklim Değişikliği Taraflar Konferansı'nın da gündemine girmeye başladı. Kasım ayında COP31 zirvesine ev sahipliği yapacak olan Türkiye'nin Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum, yakın zamanda gerçekleştirilen Bonn hazırlık görüşmelerinde COP31‘in ana temalarından birinin elektrifikasyon olacağını belirtti. Türkiye, COP31'in eş başkanlığını yürüten Avustralya'nın da desteğiyle, 2035 yılına kadar nihai enerjinin %35'inin elektrikten sağlanması hedefini önerdi. Murat Kurum, "Elektrifikasyon, emisyonları azaltmanın en önemli ayağıdır; şehirlerde, üretimde, hayatın her alanında elektrifikasyonu artırmanız gerekiyor ve bu, daha büyük resimde Paris Anlaşması'nın hedeflerine hizmet edecektir," dedi. COP31 için elektrifikasyonun ana tema olarak belirlenmesi ve dünyanın bugün nihai enerji talebinin %21'inden karşılanan elektrik payının 2035 yılına kadar %35'e çıkarılması hedefi, büyük bir dönüşümü de beraberinde getirecektir.
Günümüzde enerji yatırımlarından aslan payını alan elektrik sektörünün önemi hiç bu kadar belirgin olmamıştı. Yapay zekâ kaynaklı veri merkezlerinin kurulmasıyla ilave bir talebin de eklendiği elektrifikasyon, karbonsuzlaşma hedefi açısından önümüzdeki dönemde oldukça hızlı bir büyüme kaydedecek. Ancak elektrik şebekesinin yenilenmesi ve transformatör üretimi gibi alanlarda ciddi dar boğazlar yaşayan bu sektörün gelişebilmesi ve öngörülen talebi karşılayabilmesi için güçlü bir politika desteğine ve finansmana ihtiyacı var. Şu anda birçok sistem aynı anda elektrifikasyon katmanında birleşiyor: yapay zekâ, elektrikli araçlar, ısıtma-soğutma, endüstriyel ısı, depolama ve şebeke esnekliği. Dolayısıyla asıl soru, elektrifikasyonun artıp artmayacağı değil; kurumların bu dönüşümü massedebilecek hızda fiziksel sistemi senkronize edip edemeyeceğidir. Bu noktada Türkiye için de kritik bir fırsat penceresi açılıyor. Güçlü güneş ve rüzgâr potansiyelinin yanı sıra köklü bir sanayi tabanına sahip ülkemiz, elektrifikasyonu yalnızca bir iklim yükümlülüğü olarak değil; enerjide dışa bağımlılığı azaltan, cari açığı kontrol altına alan ve rekabet gücünü artıran stratejik bir kalkınma hamlesi olarak da konumlandırabilir. COP31'e ev sahipliği yapacak olmamız, bu dönüşümü hızlandırmak ve Türkiye'yi bölgesinin temiz enerji merkezi hâline getirmek için eşsiz bir zemin sunuyor. Kısacası, karbonsuzlaşmanın ana motoru çoktan çalışmaya başladı; mesele artık bu motoru ne kadar hızlı ve ne kadar akıllıca devreye alabileceğimizde düğümleniyor.
Prof. Dr. Etem Karakaya | Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, İktisat Bölümü | EnerwiseAI Danışma Kurulu Üyesi